FOÇAGÜNDEM - Tarihin, dalga sesleriyle ve zeytin ağaçlarının kokusuyla harmanlandığı kadim Phokaia kentinin en görkemli şahidi, hiç şüphesiz Foça Beşkapılar Kalesi’dir. Antik Çağ’dan Osmanlı’ya uzanan kesintisiz kronolojisiyle, Akdeniz havzasının en stratejik savunma yapılarından biri olan bu kale, sadece taştan ve harçtan ibaret bir mimari yapı değildir. O, insanlığın ortak hafızasının, denizci Phokaialıların cesaretinin ve Anadolu’nun çok katmanlı kültürel mirasının günümüze ulaşan en somut fısıltısıdır.
Bugün UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’nde yer alan bu eşsiz anıt eser, ne yazık ki hak ettiği ihtimamı görmekten çok uzak, derin bir sessizlik ve ne hazindir ki bariz bir ilgisizlik içindedir.
Teknik ve Tarihsel Değeri: Surların Arasındaki Cevher
Teknik açıdan bakıldığında Beşkapılar Kalesi, askeri mimari tarihinin evrimini gözler önüne seren canlı bir laboratuvardır. İyon surlarının üzerine binen Ceneviz ve Osmanlı dönemi revizyonları, yapıyı askeri mühendislik açısından benzersiz kılmaktadır. Kalenin adını aldığı, yuvarlak kemerli beş adet nizamiye girişi, döneminin savunma ve lojistik zekasını yansıtan birer mühendislik harikasıdır.
İç kalede yer alan ve zamanında kayıkhane, depo ve asker koğuşu olarak kullanılan tonozlu mekânlar, mimari bütünlüğü ve statik sağlamlığıyla yüzyıllara meydan okumuştur. UNESCO’nun bu yapıyı koruma listesine dahil etmesinin temel sebebi, tam olarak bu "özgünlük" ve "kesintisiz tarihsel süreklilik" nitelikleridir. Ancak bugün bu nitelikler, teknik birer veri olmaktan öteye geçememekte ve koruma bilincinin yokluğunda erimektedir.
Hak Edilen İlgi mi, Yoksa Görünmez Bir Terk Edilmişlik mi?
Sormak gerekir: Bugün Beşkapılar Kalesi’ne gittiğimizde bizi karşılayan atmosfer, dünya mirası listesindeki bir yapıya yakışıyor mu? Ne yazık ki hayır.
Şu anki tablo, bu muazzam mirasa gösterilmesi gereken ilginin fersah fersah gerisindedir. En başta temizlik ve düzen konusu, kalenin estetik ve tarihi dokusuna gölge düşüren kronik bir yara haline gelmiştir. Kalenin içinde, duvar ve sur diplerinde biriken çöpler, bakımsız çevre düzenlemesi ve yapının asaletine aykırı gelişigüzel görüntüler taş dokunun kimyasal ve fiziksel olarak zarar görmesine zemin hazırlamaktadır.Çöpler atılmalı, kale temizlenmeli, gözetleme kuleleri boşaltılarak orjinaline uygun hale getirilmeli, elektrik kabloları olması gereken profesyonellikte düzenlenmelidir.
Bir anıt eserin korunması, sadece onun yıkılmasını önlemek değil; çevresini, ruhunu ve ziyaretçiye sunduğu saygıyı da muhafaza etmektir.Bu sebeple yaz aylarında Belediye tarafınca etkinliklerde kullanılsa dahi hiçbir atık malzemenin bırakılmadan temizlenmesi ve sürekli temiz tutulması gereklidir.
Yetkili Birimlere Açık Çağrı: Görevinizi Yapın!
Kültür ve Turizm Bakanlığı başta olmak üzere, yerel yönetimleri, anıtlar kurulunu ve kalenin yönetiminden sorumlu tüm yetkili birimleri, asli görevlerini yapmaya ve sorumluluk almaya davet ediyoruz.
Beşkapılar Kalesi, kaderine terk edilecek ya da sadece turizm sezonunda hatırlanacak bir vitrin süsü değildir. Yapılması gerekenler teknik ve idari olarak bellidir:
Sürdürülebilir Temizlik ve Güvenlik: Kale içi ve çevresi kesintisiz bir temizlik protokolüne tabi tutulmalı, vandallığa ve fiziki tahribata karşı 7/24 güvenlik koordinasyonu sağlanmalıdır.
Bilimsel Restorasyon ve Konservasyon: Taşların aşınmasını önleyecek, derz dolgularını tazeleyecek ve bitkilenmeyi engelleyecek düzenli mikro-konservasyon çalışmaları başlatılmalıdır.
Yaz-Kış Yaşayan Bir Kültür Alanı: Kale, sadece yaz aylarında kırk yılda bir açılan, sergilenen geçici bir mekan olmaktan çıkarılmalıdır. Gerekli iklimlendirme, aydınlatma ve lojistik altyapı sağlanarak, yaz-kış halkın ziyaretine açılmalı, uygun olan kültür ve sanat faaliyetlerinin kullanımı için hazır edilmelidir.
Son Söz: Geleceğe Borcumuz Var
Foça Beşkapılar Kalesi, bizlere atalarımızdan kalan bir mülk değil, çocuklarımıza aktarmakla yükümlü olduğumuz bir emanettir. Surların üzerinden batan güneşin kızıllığı, bu ihmalkarlığı örtmeye yetmiyor. Yetkililerin bir an önce atalet zincirini kırarak bu nadide esere hak ettiği profesyonel ve kurumsal saygıyı göstermesini bekliyoruz. Unutmayalım ki, koruyamadığımız her tarihi taş, kimliğimizden kopan bir parçadır.
HAKAN DOĞANAY I Foça Gündem & FOG TV Genel Yayın YönetmeniI 11.06.2026
